7 شهریور

                      

 هاری   

حتما شما نام بیماری هاری را شنیده اید و می دانید که این بیماری از سگ بیمار به انسان منتقل می شود. شاید این را هم بدانید که سگها و (انسانهای) مبتلا به این بیماری، پیش از آن که از پا درآیند، به شدت ویژگیهای تهاجمی پیدا می کنند و دیگران را گاز می گیرند.

نکته جالب در همین گاز گرفتن است. عامل بیماری هاری (که یک ویروس است) چنین تاثیری بر رفتار فرد مبتلا دارد. به عبارت دیگر، یک سگ خوب تربیت شده که هیچ وقت کسی را گاز نگرفته است، یا یک انسان متشخص، با آلوده شدن به این ویروس رفتار گاز گرفتن را از خود نشان میدهند. و این موضوع، مشخص می کند که رفتارهای جانوران تا چه اندازه  ممکن است تحت تاثیر عوامل بیولوژیکی قرار گیرد. در واقع ما آن قدرها که فکر می کنیم کنترل رفتار خود را در دست نداریم.

نکته دیگر این است که، چگونه در تکامل این ویروس، چنین تاثیری بر رفتار فرد بیمار شکل گرفته است؟ پاسخ ساده است: ویروس هاری در بزاق فرد بیمار وجود دارد و از طریق گاز گرفتن به افراد دیگر منتقل می شود.

می توان فرض کرد که مثلا برخی از ویروسهای هاری در طول تکامل، بر رفتار فرد بیمار اثری نداشته اند، یا اینکه در فرد بیمار تمایلی برای چنگ زدن (!) دیگران ایجاد می کرده اند. به راحتی می توان فهمید که این ویروسها راهی برای انتقال به افراد دیگر نمی یافته اند و در انتخاب طبیعی از بین رفته اند.

در واقع، آن دسته از ویروسهای هاری تکامل یافته اند که موجب تهاجمی شدن فرد سالم و تمایل او به گاز گرفتن می شده اند؛ چون این ویروسها از طریق بزاق فرد بیمار به افراد دیگر منتقل می شده اند و از این طریق بقا یافته اند

 

 

 
 
 

 

 

 

20 مرداد

                      

راز نوشخوار

در فصل گوارش در کتاب زیست شناسی سال دوم با فرآیند نشخوار در علفخوارانی مانند گاو، گوسفند، بز و گوزن آشنا شده اید و می دانید که این علفخواران، غذای خود را نیمه جویده می بلعند و پس از مدتی، مجددا این غذای نیمه جویده را به دهان خود باز می گردانند و کاملا می جوند. اکثر دانش آموزان تصور می کنند که این عمل، در ارتباط با موضوع گوارش سلولز در این جانواران است. جالب است بدانید که نشخوار برای گوارش سلولز لازم نیست. پس فلسفه این فرآیند چیست؟

ابتدا به این مضوع توجه کنید که علفخوارانی مانند فیل و اسب، نشخوار نمی کنند و سلولز را در روده بزرگ خود گوارش می کنند. به این ترتیب روشن می شود که عمل نشخوار برای گوارش سلولز ضروری نیست. در واقع، عمل نشخوار در علفخوارانی مانند گاو، یک فرآیند تکاملی در ارتباط با غذایابی بهینه ( فصل رفتارشناسی کتاب پیش دانشگاهی) است.

یک گاو وحشی را تصور کنید که هزاران سال پیش در چراگاه های آفریقا مشغول علف خوردن بوده است. دشمن این گاو، مثلا یک یوزپلنگ، از او بسیار سریعتر است و در محیط علفزار، استتار بهتری نیز دارد. به این ترتیب، گاو در حال چریدن شکار مناسبی برای او محسوب می شود و به راحتی مشخص است که هر چه مدت توقف گاو در چراگاه بیشتر باشد، شانس شکار شدنش نیز بیشتر است. از سوی دیگر، گاو برای تامین انرژی مورد نیازش، باید به اندازه کافی علف بخورد. چگونه ممکن است که گاو در مدت کوتاهی مقدار زیادی علف بخورد؟

فرآیند نشخوار در پاسخ به این پرسش تکامل یافته است. گاو با حذف زمان لازم برای جویدن کامل، مقدار زیادی علف را در مدت کوتاهی به صورت نیمه جویده می بلعد و از منطقه خطر (چراگاه) دور می شود. حالا او می تواند در گوشه ای بنشیند و غذای نیمه جویده خود را با خیال راحت نشخوار کند.

چرا این فرایند در تکامل علفخوارانی مانند اسب و فیل رخ نداده است؟ کاملا واضح است. سرعت اسب و جثه فیل شانس شکار شدن آنها را در هنگام چریدن به حداقل رسانده است و به همین دلیل آنها ترسی از توقف طولانی مدت در علفزار ندارند. در کتاب پیش دانشگاهی می خوانیم که اجداد اسبهای امروزی در جنگل زندگی می کردند و جثه کوچکتری از اسبهای امروزی داشتند با تغییر محل زندگی اسب از جنگل به علفزار، بزرگ شدن تدریجی جثه اسبها خطر شکار شدن آنها در این محیط جدید را کاهش داده است و به همین دلیل، آنها نیازی به نشخوار کردن غذای خود ندارند.